Vat die hawe of bou ʼn nuwe een

Kaapstad-hawe (Foto: Transnet)

Die munisipale en provinsiale regerings van Kaapstad en die Wes-Kaap, en die party wat hulle regeer, die DA, is ontevrede met hoe Transnet die hawe van Kaapstad bedryf. Daar word baie gekla, met baie min optrede om dit reg te stel. Die stad of provinsie behoort óf die hawe te neem óf hul eie te bou, maar dit lyk nie goed om net niks te doen nie.

Teen Oktober 2023 het Transnet se onbevoegdheid en tekort aan kapasiteit Suid-Afrika sowat R1 miljard per dag gekos. Die Suid-Afrikaanse regering wou hê die Wêreldbank moet $1 miljard (sowat R18,6 miljard) aan Transnet toedien – net om spoorinfrastruktuur op te gradeer. Minder as ʼn maand later is berig dat Transnet hul ewe onbevoegde en korrupte kollegas by Eskom R503 miljoen aan uitstaande elektrisiteitsfooie skuld sonder enige plan om dit terug te betaal.

Dieselfde November het Wayne McCurrie van FNB bespiegel dat die Transnet-krisis selfs meer katastrofies vir Suid-Afrika is as die ineenstorting van betroubare elektrisiteit van Eskom.

Internasionale rederye soos Maersk en MSC het sedert verlede jaar reeds begin om vrageienaars ʼn toeslag per houer te hef wanneer hulle na Suid-Afrika se Transnet-beheerde hawens verskeep word. Transnet sê “swak weer, toerusting wat onklaar raak en tekorte” is te blameer. Maar Suid-Afrikaanse burgers weet “wanbestuur, korrupsie en ʼn gebrek aan onderhoud” is nader aan die waarheid.

Private sektor

Natuurlik het die private sektor oor baie jare probeer om Transnet konstruktief te betrek en hom te waarsku oor die naderende straf oor onbevoegdheid en onbekwaamheid. Soos hulle moes geweet het, het hierdie waarskuwings egter op dowe ore geval. Sake-naïwiteit oor die aard van die regering in Suid-Afrika sal net teleurstelling voortbring.

In Desember 2023 het die regering Transnet ʼn waarborgfasiliteit van R47 miljard uitgebrei, wat – as ek roekeloos wil spekuleer – absoluut geen wesenlike verbetering sal oplewer in hoe hierdie staatsmaatskappy bestuur word nie.

(Foto: Transnet)

Transnet is dood.

Ten spyte hiervan droom sommige goedbedoelde mense drome om dit op te wek en te hervorm tot ʼn goed bestuurde instelling. Laat vaar dié gedagte.

Neem die hawe

Die hawe in Durban, waarskynlik Suid-Afrika se belangrikste hawe, is geleë in ʼn munisipaliteit en ʼn provinsie wat vir eers stewig beheer word deur dieselfde mense wat Transnet in die grond in bestuur het.

Verder weg is die hawe van Kaapstad geleë in ʼn opposisie-beheerde munisipaliteit en provinsie wat in alle opsigte aansienlik beter presteer in terme van basiese bestuur en weerstand teen die versoekings van korrupsie. Die hawe word natuurlik nietemin deur Transnet bestuur.

Handewring oor hoe sleg die hawe bedryf word, beïndruk niemand nie. ʼn Sterk federalistiese houding word vereis.

Die stad en provinsie moet hul moue oprol en iets aan die ramp doen. Een of albei van hierdie owerhede moet die hawe van Transnet opeis en dit onbepaald bedryf, ten minste totdat Transnet hervorm is (ha ha).

“Maar dit sou teen die wet wees!” hoor ek iemand huil.

“Die wet” is ʼn baie groot term om so terloops te gebruik – want dit kan inderdaad teen “ʼn wet” wees, maar deur ʼn ander toegelaat word.

Noodtoestand

Betree die goed gevestigde (maar nie goed ontwikkelde vir hierdie konteks nie) noodtoestandsleer, lank erken en toegepas in die Suid-Afrikaanse reg. Noodtoestand is basies ʼn regsverweer teen ʼn beskuldiging van onwettige optrede.

Noodtoestand is byvoorbeeld wat mense gebruik om hulself teen regsgedinge te beskerm as hulle geslote motorvensters moes oopbreek om troeteldiere of selfs kinders te red wat aan hittesteek swig.

Soos een skrywer verduidelik: “Noodtoestand is ʼn verweer teen beide die strafreg en die siviele reg, dit wil sê, as ʼn aksie “nodig” was om ʼn groter skade te voorkom, wat gebruik kan word om beide kriminele en siviele aanspreeklikhede te vermy”.

Kaapstad se hawe. (Foto: www.capetown.travel)

Vir hierdie verweer om suksesvol ingeroep te word, moet die verweerder aantoon dat die skade wat hulle aangerig het minder was as die skade wat sou gelei word indien hulle nie opgetree het nie; dat die verweerder redelikerwys geglo het dat die optrede nodig was om sodanige skade te voorkom; dat daar geen praktiese alternatief was om die skade te vermy nie; en dat die verweerder nie self die leed aangehits het nie.

Dit blyk dat óf die Stad Kaapstad óf die Wes-Kaap betreklik maklik noodsaak as verdediging sal kan benut nadat die bestuur van die Kaapstadhawe oorgeneem is.

Soos ek dit sien, sal dit ten minste die volgende stappe moet neem:

  1. Dokumenteer, in fyn besonderhede, die skade wat die huidige administrasie van Transnet veroorsaak het. Geen steen moet onaangeroer gelaat word nie.
  2. Verklaar interregeringsgeskille, in watter beskikbare kanale ook al, en laat redelike (nie onbeperkte) tyd toe vir daardie prosesse om af te speel. Hierdie inisiatiewe sál misluk.
  3. Neem die hawe oor as ʼn saak van noodtoestand.

Martin van Staden (Foto: Verskaf)

Een of ander regstappe (hetsy grondwetlik of krimineel) sal dan deur die sentrale regering geneem word, wat onvermydelik in die hof sal beland.

Hier moet die stad of provinsie items (1) en (2) as bewysstukke en (3) as verweer gebruik. Dit is die sleutel dat die stad of provinsie beheer oor die hawe behou tydens die regsgeding, aangesien gevestigde besit ʼn kragtige faktor in litigasie is. Om ʼn paar aantekeninge van die Jacob Zuma-skool van litigasie te neem, sal ook vrugbaar wees, aangesien dit baie water in die see sal laat vloei voordat die saak die hooggeregshof bereik.

Wanneer dit wel ʼn finale verhoor in daardie hof bereik – hopelik oor baie maande of selfs jare – moet dit duidelik wees dat die hawe se funksionering aansienlik en wesenlik verbeter het nadat die nuwe bestuur ingetree het.

Of bou ʼn hawe – maar moenie niks doen nie!

Die veel beter opsie, en my voorkeur, is dat die stad en provinsie hul eie, wêreldklas-hawe bou, en Transnet verlaat om voort te gaan om aan die wêreld die vrugte van ANC-bestuur te wys.

Dit is duurder om ʼn heeltemal nuwe hawe te bou, maar uiteindelik minder morsig en riskant as om die hawe in beslag te neem of – onaanvaarbaar – niks te doen nie. Aangesien daar ʼn aansienlike internasionale vraag na ʼn funksionele hawe in Suid-Afrika is, behoort dit nie besonder moeilik te wees om finansiering vir so ʼn onderneming te verkry as dit ernstig en nie halfhartig aangepak word nie.

Wat ook al die geval is, dit is tyd dat pligsgetroue opposisieregerings verder gaan as om bloot parlementêre vrae te vra en beleefde versoekbriewe aan Transnet of die president te stuur. Dit is passiwiteit – die “gemaksone” waarin opposisiepolitici floreer. Ter wille van Suid-Afrika moet ʼn vasberade, aksie-georiënteerde federalistiese beweging eerder posvat.

Hierdie plasing is deur ’n onafhanklike persoon of onderneming saamgestel. Die menings en standpunte wat in hierdie skrywe uitgespreek word, is nie noodwendig die beleid of standpunt van Maroela Media se redakteurs, direksie of aandeelhouers nie. –Red

Meer oor die skrywer: Martin van Staden

Martin van Staden is beleidshoof van die Vryemarkstigting.

Deel van: Meningsvormers

ondersteun maroela media só

Sonder Maroela Media sou jy nie geweet het nie. Help om jou gebalanseerde en betroubare nuusbron se toekoms te verseker. Maak nou ’n vrywillige bydrae. Onthou – ons nuus bly gratis.

Maak 'n bydrae

Nou pra' jý

6 Kommentare

Republikein in die Wes Kaap ·

Laat die Wes-Kaap afstig. Dan sal ons vinnig sake in plek kry en vordering maak. Die ANC wil ons aftrek en vernietig.

Goldy ·

Uitstekende artikel, tyd raak min want dit word nou wyd gepubliseer en die woord loop rond soos veldbrand onder die ANC ondersteunende massas dat laagste werkloosheid in wes-kaap is. Die hele weskaap loop pad van SA en nou plekke soos knysna soos hierdie ANC stemmers instroom, so stem bittervinnig vir onafhanklikheidas julle nie wil emmigreer nie.

Duck ·

Transnet is dood, Eskom is dood, SABC is dood, SAL is dood, ons bly in ‘n lykshuis!

Marous ·

Waarom sal die korruptes enige iets hieraan doen . Hulle voer nie uit of in nie. Hul slaan hul kloue in belasting geld om in weelde te leef . Kern verrot van bo tot onder . Niks en niemand gaan hierdie skade ooit kan herstel nie. Hulle sal as daar niks in die trogge oor is nie selfs die bakke verorber .

B-Man ·

Kaapse-forum en Solidariteit kan sekerlik ‘n mooi hawe bou… wat werk. DA is te ANC-lite.

Republikein in die Wes Kaap ·

Korrek Marous, die ANC bou nie, hulle vat net. MK en EFF dieselfde.

O wee, die gesang is uit! Die kommentaar op hierdie berig is gesluit. Kom kuier gerus lekker verder saam op ʼn ander artikel.